AYDINLIĞA ULAŞMAK …

Gir sürüye kurt kapmasın gel kuzucağım
Sonra yârdan ayrılırsın ah yavrucağım  
 Ziya Paşa

Karanlık tehlike demek, belirsizlik demektir; karanlık hareketsizlik, kaybolmak demektir. Aydınlığa ulaşmak ise karanlıktan kurtulmaktır. Bir başka deyişle çağları aşmak, bilim ve teknoloji çağında yer almaktır.

Bizim bu yoldaki mücadelemiz ne yazık ki rötarlı trenlerin perondan ayrılışına benzer. Nedeni, niçini anlatılarak bitirilebilecek bir hikâye değil, sadece şunu hatırlamamız bence kâfi:

1727’de matbaaya kavuştuk. Şahsına ait kütüphanesinde 900 cilt kitap bulunan Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve dönemin fıkıh bilgini Yenişehirli Şeyhülislam Abdullah Efendi ve Padişah Sultan III. Ahmet olmasaydı biz ilk matbaayı kim bilir ne zaman açacaktık?  Oysa Fatih’in İstanbul’u fethettiği tarihte Avrupalı, kuyumcu Gutenberg’in döktüğü harfleri 1447’den itibaren kullanmaya başlanmıştı bile.  Demek ki bizim okuma-yazma, araştırıp bulma trenimiz ancak 270 yıl sonra hareket edebilmiş.

        22 Ekim 1940 tarihinde Naziler tarafından bombalanan Londra’daki 
            Holland House Kütüphanesi’nde kitap okuyan üç adam.

Dr. Mahmut Rişvanoğlu Buhranların Ortaya Çıkardığı “Aydın” Tipler adlı makalesinde asırlardır süren en büyük derdimizi, geri kalmışlığımızı, anlatırken bizi bu sıkıntıdan kurtarmak adına yola çıkan  “aydın”ları ele almış ve üç tip aydın görüntüsü çizmiştir:

Birinci ve ikinci gruptakiler başka kaynaklardan çözüm yolları devşirmeyi benimsemiş, kendi kimliğimizi ve kültürümüzü göz ardı ederek bizi başkalaştırmanın hesabını yapmış, bunda da epeyce başarılı olmuşlardır. Ancak bütün bu olup bitenlerin farkına varan üçüncü gruptakiler  “ …ne mazi düşmanı ve ne de yenilik delisidir.  Eski, yeni demeden doğrunun, hakikatin iyinin ve güzelin yanındadır.”

Yani sırat-ı müstakim denilen doğru yolun yolcularıdır onlar ve   onlar için en büyük hakikat şudur:  “…ilmi zihniyetten yoksun hiçbir hareketin ve düşüncenin başarıya ulaşma şansı yoktur.” [1]

Asırlardır süren bu amansız hastalıktan kurtulmamız için memleketin derdiyle dertlenen düşünürlerimiz, yazarlarımız, şairlerimiz milletimizi içine düştüğü gaflet uykusundan uyandırmak adına ciltler dolusu eserler meydana getirmişlerdir. Burada hepsinden örnek verecek ne gücümüz ne imkânımız vardır. Ancak bu yazımızda şairlerimizden birkaç örnek vererek sadece çağımızın değil geçmişin ve geleceğin aydınlık yüzünü, yani kitapla dost olanların kazanmış olduğu maddi ve manevi zenginliği anlatmaya çalışacağız.

Niçin şair, niçin şiir derseniz? Onun da cevabını edebiyatımızın mimarlarından olan Mehmet Kaplan’a bırakalım:

Zira biz Mehmet Kaplan’a göre, asırlardan beri kâinata ve hayata şairane bir gözle ve şiirin içinden bakmaya alışmışız. Mesela;

Zaman, zaman-ı  terakki, cihan,cihan-ı ulum
Olur mu cehl ile kaabil bekaa-yi cem'iyyat [2]

Bu beyitle Sadullah Paşa 19. Asır adlı manzumesine son noktayı koyar. 1800’lü yılların sonlarına doğru aruz vezniyle yazılan ve 25 beyitten meydana gelen bir şiirdir 19. Asır manzumesi.

Sadullah Paşa’ya göre Tanrının birliği fikri bu asrın felsefesine temel olmuş ve insanoğlunun bahtını değiştirmiş, ufkunu açmış, şaşkınlıklarını ortadan kaldırmıştır.

19. Asır manzumesinde Paşa, insanın aklı sayesinde çıkmazlardan nasıl kurtulduğunu( gerçi kendisi kurtulamamış); ilim ve irfan sahibi olan toplumların nasıl ilerlediklerini, hayatlarını nasıl kolaylaştırdıklarını tek tek ele almıştır.

Mehmet Kaplan, Şiir Tahlillerinde(1.cilt), 19.Asır manzumesinin dört konu etrafında şekillendiğini söylemektedir:

1.İnsan aklının kudreti 2. Akıl ve tecrübe sayesinde ilim ve tekniğin Ortaçağa son verip yeni bir çağı başlatması. 3. Eşitlik ve hürriyet fikirlerinin doğuşu. 4. Terakki (ilerleme)ye iman.

Terakkiye iman ancak ilimle olur, ilimden nasibini almayan toplumların gideceği nokta esfel-i sâfilîndir. [3]

Tevfik Fikret ise Ferda’sında (1910)  -bugünün gençlerine- seslenirken “Ferda (yarınlar) senindir; senin bu inkılâp, bu yenilik hep senin..  dediğimde beni alkışladın;  lakin “yarınlar” sana bir emanettir. Bugün nasıl bir uyanıklıkla düne bakıyor ve dünden hesap soruyorsan gelecek de seninle aynı şekilde hesaplaşacaktır.”

O halde yarınları, geleceğe alnı açık, başı dik bir şekilde taşımak için, içinde bulunduğun çağın gereklerini yerine getirmelisin yani Fikret’in adeta hayatın vaz geçilmez bir ilkesi haline getirdiği şu mısraları kesinlikle unutmamalısın.

Asrın unutma, barikalar asr-ı feyzidir:

Her yıldırımda bir gece, bir gölge devrilir, 
Bir ufk-ı i'tilâ açılır, yükselir hayât; 
Yükselmeyen düşer: ya terakkî, ya inhitat! 
Yükselmeli, dokunmalı alnın semâlara; 
Doymaz beşer dedikleri kuş i'tilâlara... 
Uğraş, didin, düşün, ara. bul, koş, atıl, bağır; 
Durmak zamanı geçti, çalışmak zamanıdır!
[4]

Evet, bu da gösteriyor ki yarının gerçek sahipleri ancak gecesini gündüzüne katarak çalışanlardır. En büyük Kudret şairi [5]  olan yüce Allah’ımız da kutsal kitabımızda “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”   diyor.

Safahat’ın altıncı kitabı olan Asım’da, M. Akif ilimden uzak geçirdiğimiz zamanı,  giden üç yüz senelik ilmi tez elden edinmemiz, gerektiğini, vurgularken Türk gençliğine yarının ilminin çok müthiş gelişme göstereceğini belirtir.


Fen diyarında sızan nâ-mütenâhi pınarı, 
Hem için, hem getirin yurda o nâfi suları 
[6]

Yarının ilmi nedir, halbuki ? Gayet müdhiş : 
"Maddenin kudret-i zerriyesi" uğraştığı iş. 

O yaman kudrete hâkim olabilsem diyerek, 
Sarf edip durmada birçok kafa binlerce emek 

O'na yükseldi mi, artık, değişir rûy-u zemin; 
Çünkü bir damla kömürden edecekler te' min, 

Öyle milyonla değil, nâ-mütenâhi kudret!..."

Yukarıda belirtilen mısraların yer aldığı eserini,  Asım’ı, 1919’da yazan Akif,  yakın bir gelecekte atom enerjisinin elde edileceğini şaşılacak bir sezişle yıllar öncesinden aklıyla, gönlüyle görebilmiş, şair diliyle söyleyivermiştir. Kıssadan hisse demek ki hepimiz, okuyanlarımız da okumayanlarımız da bir şeylerin farkına varmak için, Safahat’ı dikkatli bir şekilde okumalıyız.

Okumalıyız çünkü Aşık Veysel bir şiirinde “Aldanma cahilin kuru lafına/ kültürsüz insanın külü yalandır.”  der. Bu mısraların devamında ise insanoğluna birtakım tavsiyelerde bulunur.  Okuyanlar bilir, okuyacaklar ise öğrenir.  Koca Yunus Emre de asırlar öncesinden seslenir bize ve ilim sahibi olmadan kişi kendini de dünyayı da tanıyamaz, bilemez der.

Öyleyse nefes alıp verdiğimiz bu dünyada sadece gören göz, duyan kulak, çarpan kalp olarak değil, düşünen ve sorumluluk sahibi olan bir birey olduğumuzu unutmadan yaşamanın yolunu mutlaka bulmalıyız. Kaygusuz Abdal şu dörtlükte bize bizi anlatırken hakikatin bütün çıplaklığını ortaya ne de güzel seriyor:

Bu  âdem dedikleri
El ayakla baş değil
Âdem manaya derler
Surat ile kaş değil.

Son söz: Etle kemik gibi birbirinden ayrılması mümkün olmayan manayı madde karşısında maddeyi de mana önünde diz çöktürmediğimiz ve her ikisini de insanımızın aklına ve yüreğine birlikte yerleştirdiğimiz gün, dünyamız değişecek karanlıktan çıkıp aydınlığa ulaşacağız.  Bu işte toplumun öncü kuvvetleri olan “aydınlar” a ve yetkililere çok büyük sorumluluk düşüyor. Ya hep birlikte zirveye çıkmak için gayret edeceğiz ya da üzerimize serilen ölü toprağının serinliğinde   “geri kalmışlık” adlı oyunumuzu seyredeceğiz, birilerine yem olarak.

Sağlıcakla kalın!

M. Hayati ÖZKAYA
ADANA- 12.04.2014

 


[1] Dr. Mahmut RİŞVANOĞLU , Buhranların Ortaya Çıkardığı “Aydın” Tipleri, Adana Kültür Derneği Topluluğu web.sitesi
 
[2] İçinde yaşadığımız devir ilerleme devri, dünya, ilim alemi halinde; böyle bir çağda toplumlar hiç bilgisizlikle varlıklarını sürdürebilirler mi?
SADULLAH PAŞA, 1838 Erzurum doğumlu Osmanlı devlet adamı.1853’te memuriyetine başlayarak çeşitli görevlere getirildi.1883’te Viyana Büyükelçiliğine tayin edildi. 1891’de Viyana’da intihar etti. Cenazesi İstanbul’a getirilerek Sultan Mahmud Hanın türbesinin bahçesine gömüldü.
 
[3] esfel-i sâfilîn “aşağıların aşağısı, sefillerin en sefili, cehennemin en derin azap mahalli” 
 
[4]Asrın unutma, yıldırım nurlarıyla gürlemiş bir asırdır;
her yıldırımda bir gece, bir gölge devrilir. 
bir yükseliş ufku açılır, yükselir hayat; 
yükselmeyen düşer: ya terakki, ya çöküş! 
yüksemeli, dokunmalı alnın semâlara; 
doymaz, insan denilen kuş yükselmeye.
 
[5] Abdülhak Hamit TARHAN, “Ne şairdir ki Kudret şi’r söyler döktüğü âsâr” Külbe-i İştiyak,
 
[6] nâ-mütenâhi: sonsuz,   nâfi:yararlı,  rûy-u zemin; yer yüzü