- Yayınlanma: Pazartesi, 29 Şubat 2016 21:22
- Kategori: Kaan Serhat ÖZKAYA
- Gösterim: 4108
PUTİN’İN SURİYE’DEKİ GÜÇ DENGELERİ
Kaan Serhat ÖZKAYA
Geçtiğimiz Eylül ayının sonlarına doğru Rusya , sözde silahlı terör gruplarına karşı Suriye’ye hava saldırıları düzenlemeye başladı. Bu saldırılar, Rusya’nın son yıllarda Orta Doğu’da gerçekleştirmiş olduğu en büyük askeri müdahale olarak kayıtlara geçti. Suriye üzerine yapılan bu beklenmedik operasyon, Amerika-Rusya çekişmesi çerçevesinde kanlı bir sivil savaşa dönüştü ve Moskova’yla Washington arasında süregelen görüş ayrılıklarındaki çatlakları fazlalaştırdı. Öte yandan, bu durum Rusya’nın Ukranya üzerindeki istikrarsızlaştırma politikalarından uzaklaşmasına, dikkatini Suriye‘ye vermesine sebep oldu. Böylece, Batı için Kremlin’i soyutlamaya devam etmek imkansız hale geldi. Şuan Rusya, Suriye krizinde önemli bir aktör ve ABD Rusya’yla anlaşma yapmak için bir yol bulmak zorunda.
2014’ ün Mart ayında Rusya, Kırım’ı ilhak edip Ukranya’nın doğusunda, Ukranyalı güçlerle savaşan Rus yanlısı ayrılıkçıları desteklemeye başladığında Washington bir kez daha savunmasız yakalandı. Rusya’nın ekonomik küçülme, nüfus oranınında azalma, sermaye kaçışı ve beyin göçü oranlarının yüksek olması gibi iç sorunlarının hepsi ele alındığında, komşu ülkeler ve diğerleri için hedefledikleri güç şaşırtıcı boyutlara sahipti. ABD Başkanı Barack Obama, her ne kadar Rusya’yı bölgesel güç olarak tanımlasa da Rusya’nın Suriye’deki askeri müdahaleleri, onun tekrardan küresel aktör olarak kabul edilmek ve uluslararası alanda alınacak her önemli kararda rol almak niyetinde olduğunu gösteriyordu. Bu durum sadece ofisinde kafasını koltuğuna yasladığında Obama için değil, aynı zamanda Beyaz Saray’ın yeni sakini için de can sıkıcı bir rekabete neden olacak gibi görünüyor.
Washington, yeni Rusya gerçeğini niçin bu kadar yavaş kavradı? Rusya Başkanı Vlademir Putin gündemini hazırlarken gizliliğe yer vermedi. Örneğin, 2007 ‘nin Şubat ayında, Münih Güvenlik Konferansında Birleşik Devletler’in dış politikasıyla ilgili sert bir eleştiri konuşması yaptı. Putin, ”Bir devlet, tabiki, ilk başta akla gelen Birleşik Devletler, kendi ulusal sınırlarını her yolla aşmaktadır.” diyerek uyarıda bulundu. Uzun zamandan beri, Rusya , Batı bakış açısıyla onun çıkarlarının ele alındığı bir küresel düzeni oluşturan ABD‘yle yer değiştirmeye ant içmişti. Geçmişe bakıldığında Ağustos 2008’deki Rusya’nın Gürcistan’la savaşı, Moskova’nın kendi komşularını Batı’nın etkisinden korumak için güç kullanmaya istekli olduğunu ve eskiden Sovyetlet Birliği’nin parçası olan alanlarda kendi etkisinin bulunduğunu tekrar ileri süreceğinin sinyallerini vermişti.
2016 başkanlık seçimleri için vites yükselten Birleşik Devletler, Rusya’yla nasıl anlaşılacağı konusunda iki önemli sorunla yüzyüze geldi. İlk olarak, Suriye ve Ukranya’da müdahalelerde bulunan Rus hükümetinin sınırlarının belirlenme ihtiyacı ve ikinci olarak, yüksek oranda kişiselleşmiş bir politik sisteme bağlı olan Rusya’ın başında bulunan Putin ile, Obama ve özellikle seçim kampanya gezilerinde ağır baskı altında olacak yeni başkanın ikili ilişkileri nasıl yöneteceğine karar vermesi bu sorunları teşkil ediyor. Beyaz Saray’ın yeni varisi, eğer ABD’nin çıkarları doğrultusunda tutarlı bir şekilde Kremlin ile mutabakat yapmak isterse, özellikle nükleer silahlar ve klasikleşmiş askeri sorunlar gibi iki ülkenin birlikte çalışmak zorunda olduğu alanlara odaklanması gerekir. Rusya’yı izole etmek işe yarayacak gibi görünmüyor.Bunun yerine, gelecek yeni ABD yönetiminin, Kremlin ile Amerikan çıkarlarının ve değerlerinin ne olduğu konusunda dikkatlice iletişim kurması gerekiyor.
Aşağılık Kompleksi
Çeyrek yüzyıldan daha fazla bir süre boyunca, Moskova’nın kendisine eşit muamele yapıldığına inandığı bir dönemde, Moskova ve Washington, oldukça başarılı bir şekilde birlikte çalışabilmişlerdi. İlişkilerindeki başarıya örnek olarak ,ABD ve Rusya arasında imzalanan soğuk savaş döneminden kalan nükleer silahlarla ilgili olarak tasarlanan Yeni Başlangıç anlaşmalarını verebiliriz. Aynı şekilde,mutabakat süreçleri zor ve çaba gerektirmesine rağmen, Amerika ve Rusya, diğer dört büyük güçle beraber başarılı bir biçimde Iran ile nükleer güç konusunda anlaşmaya varmıştı. Doğrusunu söylemek gerekirse, Putin anlaşmanın güvenliğini sağlamak hususundaki rolüyle arasıra Obama’nın övgülerini kazanmıştı.
Dahası, Washington ve Moskova güç bela anlaştıkları ortak çıkarlar konusunda da bir arada çalışabiliyorlardı. Örneğin,2001’in sonbaharında Rusya, Birleşik Devletler’in Taliban’ı yenilgiye uğratması için bilgi ve istihbarat sağlayarak Amerikan ordusuna yardım etti. Rusya’nın önceki Dışişleri Bakanı Igor Ivanov, bu olayın akabinde şu açıklamayı yaptı. “Biz, nazi karşıtlığının benzeri terörist karşıtı bir uluslararası koalisyon istiyoruz.Bu yeni dünya düzeni için dayanak olmalıdır.”
Igor Ivanov’un bahsetmiş olduğu terörist karşıtı bir düzen günümüzde erişilemez hale geldi.Aslında, Suriyeli rejim karşıtı olarak sayılan, son zamanlarda beklenmedik biçimde ortaya çıkan grupların terör örgütü olup olmadığına karar vermek konusunda fikir ayrılığına düşen Rusya ve Birleşik Devletler, Esad rejiminin kimyasal silah stoklarını bertaraf etmek gibi diğer güvenlik sorunlarında da 2013 yılında birlikte çalıştılar. Bu kısımda Amerika harekete geçmek için gönülsüz olduğunu gösterince ilk adımı Rusya attı.

2001 yılı, Amerika-Rusya balistik füze ve nükleer başlık üzerine bir toplantıdan Kaynak: Defense.gov
Bu işbirliği, Rusya’nın komşularını ve NATO’da bulunan müttefikleri içeren sorunlar üzerinde azami ölçüde başarılı oldu. 1990’lı yıllarda, genişleyen NATO’nun Moskova için bir tehdit teşkil etmediğini anlatmaya uğraşan Batı’nın sayısız çabasına rağmen, Birleşik Devletler ve onun müttefikleri, Rusya’nın kendini tehlikede gördüğü soğuk savaş sonrası dönemin güvenliğini inşa etme gücünden yoksundu. Belki de Rusya’nın Sovyet sonrası alandaki özel çıkarları ve tutkuları diğer devletlerin bu güvenlik ortamını sağlamasını imkansız hale getiriyordu. Ukranya ve Gürcistan savaşları, Kırım’ın ilhakı, Rusya’nın bu konulardaki cevabının soğuk savaş sonrası Avrupa ‘da oluşturulan güvenlik yapılanmasından dışlandığını hissetiğinin bir göstergesiydi. Aynı kin duygusu,Putin’in, büyük güçlerle Rusya’nın Avrupa güvenliğinde daha eşit haklara sahip olduğu yeni bir düzenleme yapılması hususundaki baskısını açıklıyor.
Putin’in Büyük Harekatı
Putin’in Suriye’ye askeri müdahale kararı Rusya’nın bölgedeki gücü ve etkisi kadar endişe vericiydi. Bu girişimin amacı Esad rejimini terörist gruplara karşı çökmekten kurtarmaktı. Putin, askeri müdahale hakkında Ekim ayındaki bir konuşmasında , “Resmi Suriye hükümetinin çöküşü sadece terörist grupları harekete geçirecektir. Şuan, Suriye hükümetini boşvermek yerine,onları desteklemeli ve çatışma bölgesinde güçlendirilmiş bir devlet oluştumalıyız.” dedi. Uzun dönemde Moskova , Suriye Başkanı Esad’la bir işbirliği düşünmemesine rağmen, Orta Doğu’da onun dikdatörlüğü zayıflatacak her şeye katı biçimde karşı çıktı. Bunun sonucu olarak dünya Putin’i, 2011 Arap isyanları sırasında ve aynı yıl diktatör Muammer el Kaddafi’yi tahtından etmek için Libya’ya karşı savaşan karşıt gruplara destek veren ABD’yi ısrarla kınadığına tanıklık etti. Putin’in gözlerinde, Irak , Suriye ve Kuzey Afrika’daki düzensizlik , kendini İslam Devlet’i olarak ilan eden IŞİD’in yükselişe geçmesiyle bağlantılıydı ve Batı’nın bölgedeki otoriter devletleri boşvermesi ona göre büyük bir hataydı. Putin, Orta Doğu’daki kaosun aşırı islamcılığı güçlendireceğinden ve Rus sınırları ve eski Sovyetler Birliği devletleri içinde yer alan komşuları için tehlike oluşturacağından korkuyordu.
Aynı zamanda, Rusya’nın bu hareketlerini göz önüne alırsak, Esad sonrası dönemde bile Suriye deki karar yetkisinin Moskova’ya ait olacağının garanti altına alındığını söyleyebiliriz. Suriye’de askeri güç kullanan Moskova diğer bölgesel aktörlere mesaj gönderirken, Birleşik Devletlerin aksine, liderleri ve hükümetleri popüler ayaklanmalara karşı destekleyeceğini ve 2011 yılında ABD’nin terk ettiği Mısır Başkanı Hüsnü Mübarek gibi karşıt gruplar kontrolü ele aldığında onları terk etmeyeceğini gösterdi.
Rusya’nın planlı Suriye hareketi , Ortadoğu’daki zararlarını geniş çapta azalttı. 2015’in ikinci yarısında, Mısır, İsrail, Ürdün, Kuveyt, Sudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri liderlerinin hepsi Moskova’yı ziyaret etti,ve bazıları Rusya’dan silah satın alma anlaşması imzaladı. Temmuz ayında, Sudi Arabistan çoğunluğu tarım projesi olmak kaydıyla Rusya’ya 10 milyar dolarlık yatırım yapacağını taahüt etti. Eğer Riyad yönetimi sözünde durursa, yabancı bir ülkeden yapılmış en büyük yatırım olarak kayıtlara geçecek. İsrail ve Rusya aralarındaki istikrarlı dialogları Suriye’deki krizde de devam ettirdi. Rus uçakları , Suriye’ye Esad rejimini desteklemeleri için gönderilen binlerce Lübnan kökenli Hizbullah askerini vurmaya gelen İsrail jetlerine müdahalede bulunmadı. İsrail’in Esad’la ilgili özel bir yakınlığa sahip olmamasına rağmen,rejimin yerinde kalması konusunda Rusya’yla aynı görüşleri paylaşmasının nedeni, Esad’ın yerine geleceklerin İsrail’in güvenliği için daha zararlı olması. İsrail hükümet yetkilileri dikkat çekmeden, Suriye’nin Esad’ın yönetimi altında olmasının hem Suriye için hem de İsrail’in sınırları için daha güvenli olduğunu vurguladı.
Putin’in bu hesaplamalarına sebep olan diğer unsur da yurt içi politik faktörler oldu. Birleşik Devletler’in ve AB’nin Kırım’ın ilhakından sonra Rusya’ya karşı uyguladığı yaptırımlar özellikle petrol fiyatlarında küresel çapta azalmaya ve Rus ekonomisindeki varolan yapısal sorunların artmasına neden oldu. Eylül’ün başlarından itibaren Rus ve Ukranyalı güçlerin silah bırakmasının ardından ayrılıkçıların Donbas Bölgesi’ni tekrar ele geçirmesi Kremlin’i biraz olsun rahatlattı. Ara sıra savaş raporları gelse de iki askeri güç, ateşkese uygun olarak bölgeden ağır silahlarını çekti. Putin, ateşkes kararı alan Rus yanlısı ayrılıkçıların Doğu Ukranya’daki seçimleri erteletmesinin AB’nin bazı yaptırımlarını kaldırmaya yol açacağını hesaplıyordu. Dahası, Ukranya krizinin çözüme bağlanmasıyla Rusya, terörizme karşı başlatılan küresel kampanyanın liderliğine soyundu ve Suriye’deki çözümsüzlüğün baş etmeni olarak ortaya çıktı.
Rusya, Suriye’deki askeri müdahalesini , Avrupa’daki Suriyeli sığınmacı sayısını azaltmak gerekçesiyle sadece terörist gruplara yönelik gerçekleştirdiğini beyan etti. Fakat, Moskova’nın bu politikasına karşı tepkiler gelebilirdi. Aslına bakılırsa, Kasım ayında, Birleşmiş Milletler Mülticiler Yüksek Komiserliği tarafından açıklanan verilere göre Avrupa’daki Suriyeli mülteci sayısında %26’lık artış olduğu, ve bu artışla beraber Avrupa’daki mülteci krizinin giderek şiddetlendiği açıkca belli oluyordu.Rusya’nın terörist gruplara saldırılarının dışında sivil halkın üzerine bombalamalar düzenlemesi mülteci sayısının yükselmesine yol açıyordu. Buna ek olarak, aşırı Sünni taraftarların dinden dönmüş bir rejim olarak gördükleri Esad hükümetinin ve bölgedeki Alevilerin desteğiyle beraber düzenlenen Rus hava saldırları, daha fazla Rus’un IŞİD’e katılmasını sağlamış (Rusya ve Orta Asya’dan 4000’den fazla insan IŞİD’e katılmış durumda) ve Rusya’nın kendi içinde barındırdığı 20 milyonluk Sünni nüfusu ile hükümetin arasını açmış olabilir. Putin ,Rusya’nın mezhep kaynaklı bir çatışmada taraf olmadığı konusunda ısrar etse de, Sünni kesime bombalar yağdıran bir rejimi Rus hükümetinin desteklemesi, yurt içinde bazı Rus Müslümanlar tarafından gelen tepkilere yol açtı ve Rusya hâlâ , Esad rejiminin kendi halkı üzerinde uyguladığı vahşi muamelenin insanları IŞİD’e katılmak veya topraklarını terketmek zorunda bıraktığını inkar ediyordu.
Putin’in Suriye’deki müdahalesi farklı anlamlar taşıyordu. Bir tarafta, Birleşik Devletler’i IŞİD’in ortaya çıkmasını sağlayan koşulları hazırlamakla suçlarken, diğer tarafta, Birleşik Devletler’i IŞİD karşıtı oluşturulan koalisyona katılmaya davet ediyordu.Dikkat çekmek gerekirse geçtiğimiz Ekim ayında, Putin bir demecinde şunları söyledi: “Suriye herkesi etkileyen bir problemin ortak çıkarlar doğrultusunda çözülebileceği ve etkili bir risk yönetiminin ortaklık içinde geliştirilebileceği bir model haline gelebilir”. Gerçi bu demecin aksine 2001 yılında Afganistan’da, Moskova ve Washington, düşmanın kimliğinin belirlenmesi konusunda anlaşamamışlardı. İki tarafında IŞİD’i ana tehdit olarak görmesine rağmen, Rusya, Suriye’de Birleşik Devletler’in desteklediği karşıt grupları bombalıyor ve Washington da Esad rejimini ülkenin en büyük sorunu olarak görüyor. Bu farklılıklardan dolayı, Rusya ve Birleşik Devletler’in Suriye’de bir arada çalışması zor gözüküyor.
Son zamanlara kadar, Washington’un izlediği politika Suriye hava sahasında oluşacakçarpışmalardan kaçınmak ve ihtiyatla karadaki Amerikan askeri sayısını Rusya’nın alandaki hareketlerini incelemek için artırmak ve Rusya’nın batağın içine çekilip çekilmeyeceğini izlemekti. Fakat Paris’deki 13 Kasım saldırıları, Washington’un hesaplamalarını değiştirmiş, Rusya ile ABD’nin Suriye ve IŞİD konularında anlaşmalarına hız kazandırmış olabilir. 13 Kasım saldırılarından çok kısa bir süre sonra G-20 zirvesi Türkiye’de gerçekleşti. Obama ve Putin Suriye’deki ateşkesi desteklemek ve bölgedeki sivil savaşı bitirmek için geniş çaplı diplomatik girişimlere başlama kararı aldı. En azından Putin, Washington ile Rusya’yı Suriye konusunda aynı masaya oturtmayı sağladı ve Rusya’ya karşı uygulanan yanlızlaştırma poltikasından vazgeçirme konusunda da başarılı oldu.
Eğer Putin’in Suriye’deki amaçlarının bir kısmı, Washington’u Rusya’nın Orta Doğu’daki önemini kabul ettirmeye zorlmaksa, Putin bu kabul ettirmeyi, olayların çözüm noktası olarak mı görüyor yoksa içerisinde Çin, ABD ve Rusya’nın bulunduğu asıl kararların bu ülkeler tarafından alındığı üç kutuplu bir dünya düzenine başlangıç adımı olarak mı görüyor? Öte yandan, her ne kadar geniş kapsamlı bir askeri aktivite Putin için çekici olsa da, olayların sonunu hesap etmeden harekete geçmek çatışmanın içine çekilmesine sebep olabilir ki bu da oldukça büyük bir ihtimaldir.
Rusya Hakkında Kabul Edilmesi Gereken Gerçekler
Obama’nın ikinci döneminin kalan kısmında, Suriye ve Ukranya üzerindeki gerilim, ABD -Rusya ilişkilerini domine edecek gibi gözüküyor. Bu dönemde ortaya konmuş en iyi kavram Ukranya’da iki taraf arasında gerçekleştirilmiş “frozen conflict”(dondurulmuş ihtilaf) denilen Kiev’in Donbas bölgesinde kontrolü sağlayamamasına ve Rusya’nın kendi vekilleri yoluyla orayı etki altında tutmaya devam etmesine rağmen ateşkesin sürmesini sağlayan bir kazanımdır. Diğer taraftan, Birleşik Devletler, sistematik yolsuzluk sorunlarının ve ekonomik düzensizliğin bulunduğu Ukranya hükümetine politik ve ekonomik anlamda destek verme stratejisinden vazgeçmiyor. ABD hükümeti içerisinde bulunan bir kesim, Ukranya için daha çok askeri ve ekonomik yardım yapılması gerektiğini düşünmesine rağmen -ki bu yardımlar tahrip edici savunma silahlarını da içeriyor. Beyaz Saray bu yardımların Rusya’yı kışkırtacağından korktuğu için sürekli olarak önerileri reddediyor.
Bu süre zarfında,Moskova ve Washington’un IŞİD’e karşı bir arada çalışması konusundaki zorlukları devam edecek. Fakat , Afganistan ve Irak’daki savaşlar sonrası halkın desteğinin azalmasına yol açan daha güçlü ve kesin askeri operasyonlar yapmanın dışında ,Washington sınırlı seçeneklere sahip. ABD Dışişleri Bakanı Jonh Kerry ,Rusya ve içerisinde İran ve Sudi Arabistan’ın bulunduğu diğer önemli aktörlerle Suriye’deki sivil savaşın nasıl bitirileceği ve Esad rejiminin nasıl sonlandırılacağı konusunda yapılan tartışmalara öncülük ediyor.Birleşik Devletler ve Rusya bu doğrultuda birlikte çalışmaya devam edecek fakat Esad sonrası dönemde oluşturulacak güvenlik anlaşmasında büyük çekişmeler yaşanacak. Suriye’de iki taraf arasında askeri işbirliği pek mümkün görünmüyor, hem Rusya’nın hem de Birleşik Devletler’in ayrı beklentilere sahip olması askeri operasyonların diğer yöntemlerin dışında kalmasına neden oluyor.
Birleşik Devletler, Rusya’nın Suriye’deki hareketine karşılık vermek için etkili bir yol bulsa veya orada Rusya ile işbirliği yapsa bile,Putin’in Rus ordusunun başka bir yerde bulunmasını ileri sürmemesinin bir garantisi yok. Yakın zamanda Putin, Batı dünyasını iki defa şaşırtmıştı ve hâlâ farklı hırslara sahip olabilir. Irak, üstü kapalı bir şekilde IŞİD’le savaşmak için Rusya’dan yardım istemiş olabilir. Rusya’nın Irak’a müdahale edip etmeyeceği sorulduğu zaman Putin soruyu, Bağdat’a ilettikleri taleplerin henüz yerine getirilmediğini söyleyerek yanıtlamıştı. Ayrıca Rusya, durumun Afganistan’dan daha kötü bir hâl aldığını hissettiklerinde seyirci kalamayacağını belirtti.
Beyaz Saray’ın gelecek yeni sakini ABD’nin Ukranya’da ve Suriye’deki çıkarlarını tanımlamak, Washington’un hangi şiddetle Rusya’nın istikrar bozucu hareketlerine karşılık vereceğini belirlemek, Birleşik Devletler’in kendi çekingen kamuoyunu hesaba katarak nerede ve ne zaman Rusya’yla işbirliği yapması gerektiğine karar vermek, Moskova’nın kendi çıkarlarına göre Ukranya ve Suriye’de oyunun kurallarını değiştirmeyi başardığını,ve bunu Batı’nın kabullenmeye hazır olup olmadığını anlamak zorundadır.
Sovyetler Birliği’nin yıkılmasından beri, dört ABD başkanı Rusya ile ilişkileri sıfırlamayı denedi ve Moskova’yla daha üretken bir iletişim kurmak için yol bulmaya çalıştı ve her deneme tam manasıyla başarısız oldu,olmaya da devam ediyor. Rusya Batı’nın 1990’larda olduğuna inandığı bir biçimde evrilme geçirmedi. Birleşik Devletler Rusya var olduğu sürece onunla anlaşmak zorunda. Doğrusunu söylemek gerekirse, yakın gelecekte, Washington;gerilim ve uzlaşmazlık yerine işbirliği sayesinde tanımlanan bir ABD-Rusya ilişkisi ümit etmelidir.
Gelecek ABD başkanı, ilişkilerde yeni bir sıfırlama yapmamalı. O, Suriye veya herhangi bir yerde Moskova ve Washington’un titizlikle belirlediği ortak hedefler doğrultusunda Rusya’yla işbirliği yapmalı. İki ülke, İran ve Kuzey Kore’deki nükleer silahların kontrol altında tutulması ve Kuzey Kutup bölgesinde ortaya çıkan kaynakların yönetilmesi ve korunması konusunda ortaya çıkan sorunlarda beraber çalışmalılar. Fakat aynı zamanda, yeni başkan ABD’nin çıkarlarını da tanımlamalı ve korumalı. Kremlin, Birleşik Devletler’i düşmanı olarak görmeye devam ettiği müddetçe yeni başkan da kendini Rusya’yı zayıflatmaya ve bütün sorunların ana kaynağını bulunmaya adamalıdır. Yoksa paylaşılan hedefler üzerindeki ortak eylemler güçsüz ve güvenilmez olacaktır.








