Dr.Mahmut Rişvanoğlu

Dr. Mahmut RİŞVANOĞLU

              Doğu ve Batı, sadece bir coğrafi kavram değildir. Bu kelimeler siyaset, iktisat, kültür ve nihayet medeniyetler bakımından farklı değerleri ifade eder. Japon kültürü Doğulu olmakla beraber, teknoloji ve sosyal organizasyon, hatta zihniyet bakımından Batılılaştığı muhakkaktır. O halde batılılaşma nedir? Bunun “modernleşme”, “muasırlaşma”, “kalkınma” gibi kelimelerle ifade edilen muhtevalardan farklı bir manası var mı?

              Burda “kelime tartışmasına girmek manasızdır. Çünkü sosyal ilimlerde, hele farklı kültürler ve ideolojilerin çatıştığı bir sahada, kelime oyunlarıyla uğraşmak bir ölçüde yanıltıcı sonuçlara sebebiyet verebilir. Nitekim, bu tür kavramlar sadece devirden devire değil, kişiden kişiye bile farklı anlamlar göstermektedir.

              Ancak, zaman içinde ve kullanılışındaki çoğunluğa göre artık “Batılaşma özel bin manaya gelmektedir. Batıyı taklit etmek, hatta kendine yabancılaşarak, Batı’nın kopyası olmak. Biz, Batılılaşmayı bu manada kullanacağız.

              Batılılaşmayı bir “ihanet” olarak görüp ona karış çıkmak, meseleyi çözmektedir. Çünkü Batı’yı ne kadar tenkit edersek edelim, hatta onun “çöken” bir medeniyet olduğu yolunda ne kadar görüşler ileri sürersek sürelim, değişmiyen tarihi ve aktüel bir gerçek vardır: Nedir bu gerçek;

              - Batılı milletler daha gelişmiş, daha güçlü, daha refahlı ve ilim – teknik bakımından çok daha ileridirler. Kızıl denizde bir Amerikan savaş gemisinden sadece bir düğmeye basarak Bağdad’ın hedef olarak tespit ettikleri bir yeri anında bombalamaktadır: Tarihte daima her yönden üstün olanlar, olmayanlara tahakküm etmişlerdir.

              - Üstün olan, sadece askeri güç bakımından değil, kültür ve medeniyet bakımından da gelişmiş olanlardır.

              En azından birkaç asırdan beri Batı üstündür, doğu düşkündür. Hele Batının sömürgeciliği, bu üstünlüğünün yanında iğrenç bir vasıf olmuştur. Şimdi bir takım Batılıların bile utandığı sömürgeciliği yüceltmek için bir zamanlar ne “müsbet” teoriler uydurulmuştu. “Beyaz insanın ırk olarak üstünlüğü, Hıristiyanlığın medenileştirici görevi, hatta Avrupalının dışında kalan toplumların ve insanların “yarı-insan yarı-hayvan” olduklarına dair teoriler!

              Doğu buna her zaman karşı çıkmışsa da bu tür fikirlerin saçmalığını sadece “tarihi fonksiyon”un, yani batı üstünlüğünün sarsılmaya başladığını, yine bazı Batılı ilim adamları tarafından ortaya koyuldu. Fakat, Batı emperyalizmi hala devam etmekte ve Batılılaşmanın doğurduğu yabancılaşma ve onun yol açtığı çalkantılar gündemimizi işgal etmektedir.

              Bunun yanında, Doğu’nun Batı’ya karşı baş kaldırması da devam etmektedir.

              Gerçekten de bir zamanlar medeni ve askeri üstünlüğü elinde tutan Doğu dünyası, özellikle İslam, bu üstünlüğü çok dramatik bir tarzda Batı’ya geçmesinden sonra sürekli olarak buna tepki göstermiştir. Önceleri Batı’nın bu üstünlüğünü görmeye yanaşmamıştır. Fakat Batı’nın üstünlüğü sömürge orduları ve şirketleriyle gözünün önüne dikilince, Doğu insanı ona karşı savaşmış ama yenilmiştir.

              “Devlet-i Ebed Müddet”in tarihi bir değer olarak sadece bir takım yazılarda kaldığı bir çağda “üzerinde Güneş batmayan imparatorluk” olarak İngiltere, bir Cihan devleti olmuştur. Öteki Avrupalı devletler dünyanın paylaşılmasında medeniyetini Müslüman Doğunun temsil ettiği devirler geride kalmıştı. İbn Haldunun “Hıristiyanlar Akdeniz’de tahta bile yüzdüremiyorlar” diye tasvir ettiği zamanlar, iç burkan bir hatıra olmuştu.

              Osmanlı devletinin en parlak döneminin hükümdarı olan Kanuni Sultan Süleyman’ın Fransa Kralı “François/Fransuva”ya yazdığı mektubu çoğumuz hatırlarız. Almanlar’a esir düşen oğlunu kurtarması için “Cihan Padişahı Sultan Süleyman’a” başvuran Fransuva’nın annesinin ricalarını, Avrupa’nın o zamanki dengesini göze alarak kabul eder ve Fransuva’ya meşhur mektubunu gönderir.

              Kanuni mektubunda, Osmanlının hakimi oldukları yerleri zikreddikten sonra… “nice diyarın sultanı ve padişahı Sultan Beyazid Han oğlu Sultan Selim Han oğlu Sultan Süleyman Hanı’ım”. Sen ki France vilayetinin kralı Françesko’sun…

              Bu üstünlüğün ardından öyle bir devir geldi ki. Türk padişahı “hasta adam” ülkesinin güçsüz hükümdarı olurken, “Françe vilayeti” Fransız devlet-i fâhimhanesi” olmuştur. Düveli Muazzama” olarak İngiltere başta gelmekteydi. Bir zamanlar devrin siyasi şartlarına göre bir “cihan niz”mını tutturmak için dilediği ülkeyi dize getirip dilediği ülkeyi müşfik ve gerçekten lütufkâr himayesine alan Osmanlı Devleti, şimdi batılı devletlerin “himmet ve hayırhane”lerine bel bağlamıştı.

              Gerçekten büyük, ileri ve parlak bir medeniyet devrinden bu düşkünlüğe geçiş, öyle kolay kolay içimize sindireceğimiz bir şey değildi. Sadece Türkleri değil, bütün Müslümanlar, Araplar ve İranlılar, biraz geriye bakınca kendi tarihlerindeki ihtişamlı devirleri görüyorlardı. Hafızamızda ve kalplerimizde derin bir özlemle, imrenmeyle yaşattığımız ihtişamlı mazi ile bugünkü “az gelişmişlik” arasında tezad, elbetteki bu ülkelerde bir tepki doğuracaktı. Doğu ile Batı arasındaki bu tezad devam ettiğine, hatta farklı şekil ve niteliklerden dolayı bu tezadın derinlemşinden dolayı, tepkiler daha sert ve köklü olmaktadır.

              Doğu’nun Batı tahakkümüne karşı ilk tepkisi “Milli Kurtuluş Savaşları”dır. Doğulu bir millet olan Türkler, Batı sömürgeciliğine karşı, ilk Milli kurtuluş savaşını verip, siyasi ve ekonomik bağımsızlığını kazanmıştır. Çok genel hatlarıyla onları Araplar takip etmişlerdir. İran daha değişik bir siyasi durumda olduğu için Türkiye ve bazı Arap ülkeleri gibi bir İstiklal savaşı vermemişse de onun yakın tarihinde de Batı’ya başkaldırmalar, sömürgeciliğe isyanlar vardır. “Kara Afrika” bağımsızlık kervanına daha sonra katılmıştır.

              Milli kurtuluş çağında başı Türkler’in ve hemen onu takiben öteki Müslümanların çekmesi tesadüfi değildir. Bu milletlerin geçmişindeki parlak medeniyet büyük sosyal veraset, Batı hakimiyeti karşısında ilk uyanışın ve tepkinin onlardan gelmesinin gerçek sebebidir.

              Özellikle Türk milletinin hiçbir kesintiye uğramadan devam eden devlet geleneği ile Osmanlı tarihinin genellikle Batı’ya karşı mücadele ile geçmiş olması, ilk bayrağı onların açmasını hazırlamıştır. Burada asıl önemli bir durum Osmanlıların sadece kendileri için değil, sömürgeciliğin başlangıcından itibaren hemen bütün İslam dünyasının varlığı ve prestiji için savaşmışlardır. Milli mücadelenin hakiki manası ancak böyle bir evrensel bir zemine oturtmakla anlaşılabilinir. Milli mücadele Doğu’nun ters talihine karşı ilk başarılı bir isyan ve ilk kurtuluş savaşıdır.

              Milli bağımsızlıklar kazanıldıktan sonra Batı ile temaslar daha değişik bir şekilde hızlanmıştır. Artık batı ile münasebetlerde “hami devlet”, “mahmi devlet” şeklinde temaslar değildi. Yeni devletler Batı’dan kültür ve teknoloji iktibaslarına girişmişlerdi. Milli kurtuluş savaşlarından önceki devirlerdeki Batılılaşma hareketinde, toplumun değerleri göz önüne alınmayıp ve halk bu işin dışında kalmıştır. Halk, Batılılaşmayı asla tasvip etmemiş ama kararlı, programlı bir siyasi tepki göstermemiştir.

              Tanzimat’tan Mondoros mütarekesine kadar olan tarihimizde yer alan siyasi değişmelere halk katılmamıştır. Karşı da koymamıştır. Sadece ilgisizlik göstererek yetinmiştir. Bunun çeşitli sebepler vardır. En başta olarak, Doğu’da bir siyasi kültür tipi olarak “katılmacı – Kültür” gelişmemiştir. Yine bu kültürün bir nevi mahsulü olarak “hikmet-i hükümet” kavramı yöneticilere hakim olduğu için, onlarda halkla fazla ilgilenmemişlerdir.

              Devlet idaresini Şahlar’a, Padişah ve Emirlere bırakmış olduklarından, siyasete karışma alışkanlığını kaybetmiş olan toplum, batılılaşma karşısında da devam ettirmemiştir. İttihat ve Terakkinin kurucularından olan “İbrahim Temo”, “Hıristiyan azınlıkların siyasete ilgisinin ve katılmalarının yanında Müslüman halkın bu konuda ilgisizliğini” hatırlarında anlatır.

              Nitekim bizdeki bütün “restorasyon ve reformları”, hep devlet yöneticilerinden ve bürokrasiden gelmiştir. Siyaset üzerindeki mücadeleler ve çekişmeler hep yöneticiler ve bürokratik kadro içinde devam etmiştir.

              Milli kurtuluşlardan sonraki dönemlerde, toplumdaki yeni siyasi ve yapı değişimleri ve buna bağlı olarak meydana gelen gelişmeler, reformlar, iktibaslar bir yandan geleneksel yapıyı daha köklü olarak sarsması, öte yandan da çoğulcu demokrasi veya tek parti yönetimleri sebebiyle kitleleri zaman içinde “siyasi katılıma” sevk ederek politize etmiştir.

              Böylece, demokrasi, parti yönetimi ve iktisadi gelişmeler ve özellikle sanayileşmeyle birlikte, Batı’ya karşı yeni bir başkaldırma havasının zeminini hazırlamıştır. Artık sadece yöneticiler değil ‘kitleler’de konuşmaktadır. Bu yeni bir dinamizmdir. Eğer demokrasi varsa, konuşan kitlelerin farklı eğilimleri, geniş bir siyasi yelpazede tezahür edebilir.

              İslam dünyasında görülen her akım, şu veya bu ölçüde Türkiye’de de vardır. Batıdan gelen her şeyi “bid’at” ve küfr” sayıp karşı çıkan veya Batılılaşma konusunda soğuk kanlı ve tenkidci bir karşı – vaziyet alan, yahut Batılılaşmayı bütün değerleriyle savunan yahutta Batıya Marksizm adına muhalefet eden akımlar.

              Aslında meselenin Batıcılık – Batı aleyhtarlığı gibi basite irca edilmesi onun genel karakterini gösterse bile, çözümün kolay olduğu manasına gelmez. Çünkü medeniyet değiştirme hadisesi son derece karmaşıktır ve klişeleşmiş fikirlere sığmayacak kadar derin bir meselesidir.

              Doğunun baş kaldırması veya tepkisi ister “medeniyet değiştirme şeklinde, ister kedi medeniyetine sahip çıkma” niteliğinde olsun, son derece gerilimli ve karışık bir sorundur.

              Zira Doğu medeniyetini red ve inkar edip Batılaşmak tezi benimsenirse çözülmemiş problem tekrarlanmış olur. nitekim Doğu dünyasındaki tepkilerin önemli sebeplerinden biri olarak Batılaşmanın zaten başrısız kalması belirtilmektedir.

              Diğer taraftan, mesele “kendi medeniyetimize dönüş” olarak ele alındığında takdirde Doğu milletlerinin, İslam dünyasının problemlerine hal çaresi bulunmuş oluyor mu?

              Batı’nın utanç verici sömürgeciliğinden ve bugünkü süper devlet zihniyet ve siyasetinden kurtularak kendi yükselişlerini görmek gibi çok köklü ve haklı bir özlem içinde olan İslam milletleri, bir de tarihteki eski “azametli” devirlerini düşününce, bu soruya büyük çoğunlukla evet cevabının verebilirler. Zaten Batı’ya itirazda daima “eskiden bizde…” gerekçesini göstermektedir. Nitekim, Batı, medeniyetine karşı çıkarken Batı’nın ideolojilerini reddederken, bütün Müslümanların hafıza ve kalplerinde yaşayan “mazi”ye dönmek, “kendi medeniyetimize sahip çıkmak”, psikolojik bir avantaja sahiptir.

              Tarihte yer alan ve hayranlıkla, gıptayla hatırladığımız adalet, dayanışma, yardımlaşma, istikrar, ruhaniyet, fütühat örnekleri, içinde yaşadığımız ağır bunalım ve dengesizlik ortamında hepimiz için bir “özlem” teşkil etmektedir. “Mazimize” dönerek, kendi medeniyetimize sahip çıkarak aynı şekilde, adalet, dayanışma, yardımlaşma, istikrar ve ruhaniyet içinde yaşayabileceğimizi düşünmek, yeniden fetihlere girişmek mümkün olmasa bile hiç olmazsa yeniden üstün hale gelmek, her Müslümanın, her doğulu milletin kolayca benimseyebileceği yöneliştir.

              Fakat unutulmaması gereken bir gerçek vardır, oda, tarihe yön vermek, duygularımıza yön vermek kadar kolay değildir.

              Her şeyden önce, tarihimizdeki muhteşem medeniyet, gelişmesine devam edememiş, üstünlüğü Batı’ya kaptırmıştır. Aradan şu kadar zaman geçtikten, gelişmiş ülkeler şu seviyeye geldikten sonra mazideki medeniyetimize dönmek nasıl olacak? Bugün birer az gelişmiş veya gelişme halinde ülkeler olan Müslüman milletler acilen muhtaç oldukları sanayii, teknoloji özledikleri medeniyetten nasıl çıkaracaklar? Kaldı ki o özlediğimiz medeniyet kendi çağının en ileri seviyesini temsil ederken bile, en refahlı ve güçlü ve gelişmiş olduğu sıralarda bile kesinlikle bir sanayi medeniyeti değildi.

              Güçlüye gelişmiş olduğu sıralarda bile kendi bünyesinde gelişmesini sürdürerek sanayii doğuramamış olan bir medeniyetten sanayileşmek için gerekli zihniyeti ve ilhamı alabilir miyiz?

              Görülüyor ki Batılılaşma mukadder başarısızlığıyla, hatta birçok tahribatıyla müstahak olduğu tepkileri davet ederken, ağızlardan çok kolay çıkan, “kendi medeniyetimize dönmek”, “İslam’a dönmek”, “kendi değerlerimize önlemek” gibi iddiaların karşısında çözülmesi gerekli devasa sorunlar vardır. Ne yönden bakılırsa bakılsın meselelerin bu çapta ağırlığı ile İslam milletlerinin, Müslüman kitlelerin ve özellikle gençliğin sabırsızlığa karşı karşıya gelmektedir.

              Gittikçe derinleşen bunalımdan hemen kurtulmak heyecanı yoğunlaşırken bunalımın kendisi çok girift sorunlar, duvarı halinde önümüze dikilmektedir.

              Görülüyor ki İslam dünyasının medeniyet meselesi daha da giriftleşmiş bulunuyor. Batılılaşmanın başarısızlığı tarihten tespit edildikten sonra “yeniden kendi medeniyetimize yönelmenin de çok zor ve karışık bir mesele olduğu anlaşılıyor. Zaten tarihte hangi medeniyet kolaylıkla teşekkül etmiştir ki?

              Medeniyet meselesinin bizim zamanımızda daha da derinleştiği gerçeği birkaç yönden ortaya çıkıyor. Evvela Doğu ile Batı arasındaki gelişme farkı azalmamış büyümüştür. Bizde Batılılaşma hareketleri başladığı zamanki Doğu – batı gelişme farkı, şimdikinden daha azdı, bugün büyümüştür. Gelişmiş ülkeler az gelişmiş ülkelerin iktisadi büyüme farkları mukayese edildiğinde, zaman içinde açığında daha da artacağı anlaşılmaktadır. Bu durum az gelişmiş ülkelerde gerginliği arttırmaktadır. Çatışmayı hem hızlandıran ve hemde girift hale getiren başka bir olay da, “Doğu milletlerinin yarı gelişmiş” yapılarıdır.

              Dünkü batılılaşma hareketleri, önceleri bürokraside başlamış, en fazla da yüksek tabakaları etkilemiştir. Halk bunun dışında, kendi geleneksel hayatına bağlı olarak kalmıştır. Bugün ise durum farklıdır. En katı rejimlerde bile devletin politikaları, halkı günlük hayatını bugün, dünkünden daha fazla etkilemektedir. Devleti yöneten siyasi iktidarlar tarafından eğitim gittikçe yayılmakta ve bunun yanında özel eğitim merkezlerinin kurulmasıyla da toplumun eğitimi daha geniş olarak yayılmaktadır.

              Radyo, televizyon, basın-yayın, sinema, tiyatro artık halkın yakın temas halindedir. Ve toplumu meselenin içine çekmektedir: gerek teşirleriyle gerek yol açtığı tepkilerle toplum bugün medeniyet buhranının dünkü bürokrat kadar, hatta daha fazla olarak yaşamaktadır. Batılılaşma hareketinin en önemli bir etkeni, kalkınma yani sanayileşme hareketi ve bunun doğurduğu sosyo-ekonomik ve kültürel meselelerdir.

              Evet sanayileşmenin yol açtığı sosyo-ekonomik ve kültürel meselelerin doğurduğu toplumdaki dengesizlikler ve gerilimleri daha da vahim hale getiren bir husus, bir yandan Batılı tüketim kalıplarını yaygınlaştırılması, öte yandan buna karşı toplumdaki tepkinin derinleşmesidir.

              Ne yazık ki, cemiyette istikrar unsuru olması gereken “muhafazakar” unsurların mensup bulunduğu kültür çevresi, sanayileşmenin yol açtığı ve açacağı sosyal, kültürel ve ideolojik sorunlar konusunda yeterli bilgi ve tecrübe birikimine de sahip değillerdir. Böylece, bilinen, dar manada kültür çatışmasına yeni bir boyut eklenmektedir: Bu boyutta, sanayileşmenin meydana getirdiği yeni kültür ile geleneksel kültürün çatışmaları;

              Sanayileşmenin doğurduğu en önemli olayların başında “şehirleşme” gelir. Bunun yanında, geçimini artık tarım kesiminde temin edemeyen az topraklı veya topraksız köylünün sanayinin nimetinden faydalanmak için şehirdere olan “göç”, “esnaf, tüccar, serbest meslek” grupları ve bunun yanında “sanayi kesimi” ile beraber ortaya çıkan “işçi-memur” yani “ücretliler”in meydana gelişi. Ayrıca “tarım mülkiyeti” yerine “sanayi mülkiyeti” gibi yeni kavramların ortaya çıkışı, sanayileşmenin ortaya çıkardığı sosyo-ekonomik ve kültürel sorunların temelini oluşturmaktadır.

              Sanayileşmenin meydana getirdiği “sanayi toplumu”nun yeni kültürü ile tarım toplumunun yani gelenekçi kültürün çatışmasının ortaya çıkışı ile yeni bölünmelere ve grupların doğuşuna da sebep olması da ayrıca belirtebiliriz.

              İşte batılılaşma ile birlikte gelişen sanayileşme, yukarıda kısaca ifade ettiğimiz sebeplerle bu tür bölünme faktörlerini keskinleştirmektedir. Sanayileşmenin yol açtığı “köksüzlük ve güvensizlik”, zaruri bir dayanışma ihtiyacı doğurmakta, bu da yeterince gelişmemiş toplumda sağlıklı kurumlarca karşılanamadığından herkese alıştığı değerler etrafında bir nevi kenetlenmesine sebebiyet vermektedir.

              Böylece her toplumda görülenebilen ama sanayileşme döneminde daha da keskinleşen ihtilaflar, kenetlenmiş gruplar arasında tehlikeli gerilimler doğurmaktadır.

              Bugün İslam dünyasında sanayi de en gelişmiş ülke Türkiye’dir. Bunun yanında Bütün İslam ülkeleri de sanayileşme yoluna girmiştir. Dolayısıyla bütün İslam ülkeleri bir yandan “Doğu – Batı” kültür çatışmalarını yaşarken, diğer taraftan da tarihten intikal eden “mezhepkabi ile, aşiret veya bölge kültür yerinin” gittikçe derinleşme ihtimali kuvvetli olan çatışmalarını da yaşamaktadır.

              Böyle hassas bir yapıda ideoloji oluşturanların, ağızlarından çıkan sözlerin çatışmayı derinleştirip derinleştirmeyeceğini düşünmeleri lazımdır. Çünkü bu şekilde bir davranış ve hareket, bir taraftan Batı emperyalizmine karşı mücadele açıp, öbür yandan da ülkenin iç birliğini sarsacak gelişmelere sebep olacak ağır sorumluluğu gerektirir.

              Batılılaşma, bizdeki “aydın-halka” farklılaşmasını talihsiz ve çok zararlı bir “aydın-halk çatışmasına” dönüştürmüştür. Şimdi “maziye dönmek” derken dirilteceğimiz bazı değerlerin, mazideki “bölünme faktörlerinin” dirilmesi manasına gelip gelmeyeceğini, siyasiler ve aydınlar iyi düşünmek zorundadırlar.

              “Maziye dönüş” ancak ortak ve birleştirici tarihi ve kültürel değerler, müşterek kader şuurunun teşekkül etmesi, toplumun sosyal ve kültürel bakımından bütünleşmesi (milli kültür – millileşme – milletleşme) ve sürekli gelişmenin sağlanması için heyecanla sarılacağımız “bizden” bir medeniyet heyecanının oluşturulması manasına geldiği takdirde yapıcı bir fonksiyon ifade edecek ve zaruri bir milli ihtiyacı karşılayacaktır.

              Batılılaşma ile birlikte gelişen sanayileşme, toplumda bir “sosyal adaletsizliğe” sebep vermiştir. Fakat bu sadece sanayileşmenin yol açtığı bir olay ve bunlar toprak mülkiyetinin dağılımından, üretimin yetersizliğinden, sosyal hareketliliğin zayıflığından kaynaklanıyordu.

              Nitekim Osmanlı düzeninde “Tımar rejiminin” bozulmasıyla birlikte derebeylik-ayanlık eğilimleri başlamıştır. rahatsızlıkların ilk ciddi tezahürü “Celali” isyanları olmuştur. (Özellikle dönme-devşirme vali ve beylerbeylerinin yaptıkları kasıtlı adaletsizliklerin önemi büyüktür). Derebeylik, ayanlık o kadar güçlenmiştir ki, II. Mahmut onlarla “sened-i ittifak” imzalamak zorunda kalmıştır. Böyle bir toprak düzeni Tanzimat’tan sonra tedricen özel mülkiyete dönüştürülmüştür.

              Özellikle bu derebeylik ve ayanlık, zamanında “miriarazi” rehimi uygulanmadığı ve sosyal hareketlilik büsbütün, zayıf kaldığı için, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da kısmen varlığını göstermiştir.

              Sanayileşme ile birlikte “mülkiyet” dağılımında büyük değişiklikler meydana gelmektedir. Nitekim, sanayileşme; bir taraftan küçük toprak mülkiyetini tasfiye ederken, diğer taraftan sağladığı imkanlarla büyük toprak mülkiyetini güçlendirmektedir. Bunun yanında sanayileşmenin zaruri gereği olarak meydana gelen “sermaye birikimi”, toplumdaki geleneksel mülkiyet dağılımını bozarak “endüstriyel mülkiyete” ve “tekelci sermaye mülkiyete” yol açarken, gelir ve mülkiyet dağılımındaki adaletsizliği sosyal huzursuzluklara sebep olmaktadır.

              Özellikle bu bunalım ve huzursuzluk tam sanayileşmiş toplumlarda değil, daha çok bizim gelişmekte ve geçiş dönemi yaşayan toplumlarda daha fazla olmaktadır. Çünkü bu tip toplumlar “tarım toplumu ile sanayi toplumu arasında”dır ve dengesiz bir zemin üzerindedir. Bu sebeple de “yıkıcı ideolojilerin” en fazla devreye girdiği dönem, bu “geçiş dönemidir”.

              Çağımızda İslam ülkelerinin hemen hemen hepsi sanayileşme sürecinde olduğunu söylemiştik. Böylece onlar da sanayileşmenin yol açtığı derin sosyal huzursuzlukları yaşadığını biliyoruz. Böyle bir toplumda ve ortamda “maziye dönüş” akımının bir “maziperestlik” haline gelmesini, zihinleri bu çağdaş sorunlardan uzaklaştıracak, “tarihe dönüş” akımını toplumun bugünkü ihtiyaçlarının dışına itecektir.

              Böyle bir “topluma yabancılaşma” ihtimali, bir taraftan Doğu – Batı, eski, yeni istikrar-gelişme çatışmasını hızlandıracak, diğer taraftan da “yabancı modellere” kapı açacaktır.

              Hiçbir ülke bu kadar yoğunlaşmış ve pek çok sebeplerden kaynaklanan gerilimlere uzun süre “tahammül” edemez. Nitekim İslam dünyasında derin bunalımlar ve istikrarsızlıklar görmekteyiz. Nükleer dehşetin doğurduğu denge içinde politik, kültürel, iktisadi ve sosyal faktörleri kullanarak “yeni bir strateji” uygulayan emperyalist güçlerin böyle bir gerginliği “kıvılcımlıyarak” yıkıcı ve iç savaşları kundaklamak, dolaylı istilalara kalkışmak kararında ve uygulamasında olduklarını hiç akıldan çıkarmamak gerekir.

              Ülke bütünlüğünü temel hareket noktası olmayan bir hareket ve düşünce ne kadar iyi niyetli olursa olsun, bu çağdaş bunalımları görüp çaresini düşünmedikçe, en azından “kaş yapayım derken göz çıkarmış” olacaktır. İlmi bir zihniyetle, Batı’dan alınacak yararlı birçok hususları gözardı edip, sadece “karşı çıkmak için” Batıya ve Batılılaşmaya karşı çıkarak, doğu milletlerinin kurtuluşlarını savunanların böyle bir körlüğe maruz kalmaları, tarihin affetmeyeceği vahim bir hata olur.

              Bir taraftan kültür ve medeniyet olarak tarihi değerleri savunup onları geliştirmeye çalışırken, diğer taraftan da ülkeyi kalkındırmayı ve bilhassa sosyal ve kültürel bütünleşmeyi güçlendirecek ekonomi ve sosyal reformlara, her şeyden önce de böyle bir zihniyete zaruri ihtiyaç vardır.

              Önemle belirtelim ki, İslam medeniyetinin gerilemesinde en dikkat çekici hususlardan biri de o zamanki aydınların karşılaştıkları bunalımın, gerilemenin sebeplerini göremeyişleridir. Hatta bunlar içinde gerilemeden kurtulmak için “bid’at” saydıkları minarelerin yıkılmasını teklif edenler bile olmuştur.

              Hiçbir ideal günümüze hükmeden hakikatları görmemize, onu yönlendirme imkanlarını yani ilmi zihniyeti unutmamıza sebep olmamalıdır. Artık toplum bunalımın içinde yaşamaktadır. Bunun yanında, dünkü gibi bunalıma ilgisiz bir şekilde kendi alıştığı hayata kapanıp genel gelişmelerin dışında kalmamaktadır. Çünkü toplumun yer aldığı eski sosyal yapı sarsılmaktadır. Bu sarsıntı içinde halk da, kendine tutunacak dallar aramaktadır. Toplumdaki aşırı politikazasyonun “diriltilmiş” kavgalara sürüklemek mümkündür. Nitekim zamanımızda birçok siyasiler, aydınlar ve yazarlar;

              “Sosyal gerçekten koparak bir takım mücerret (somut) ve bunalım psikolojisinin mahsulü “nevrotik spekülaslara” kapılarak ve böylece sosyal yapıdaki bölünmeleri dinamitlemek, hastalık haline gelmiştir.

              Sanayileşmenin doğurduğu bu “dağılmanın” kültür ve davranışımızdaki bir neticesi de “köksüzlük” veya “kuralsızlık” manasına gelen “anomi”dir. Aynı gerçeğin başka bir görünüşü “lümpenleşme”dir! Bunun siyasi literatürdeki adı “anarşi”dir.

              Tarihte İslam dünyasında görülen kah “batıni” ihtilal fırkaları kah sert “taassup” cereyanları (Haricilik ve Vehbalikte olduğu gibi) şeklinde tezahür eden anarşi “anarşi” hareketleri, hep sosyal sarsıntı dönemlerinde ortaya çıkmış ve sadece haçlı seferleriyle Moğol istilasına, Osmanlı döneminde de batı karşısında devletin zaafa düşmesine yaramıştır.

              Hiçbir insan verem veya kalp hastalığına karşı kendiliğinden bağışık değildir. Hastalığın şartları teşekkül edince her dinden, her ırktan, her medeniyetten insanlar hastalığa kapılırlar. Sosyal hastalıklar da böyledir. Hiçbir fikri akımın “anarşi” karşısında kendiliğinden muafiyeti yoktur. Hastalıklar ancak dikkatli tedbir ve tedavilerle önlenir.

              İslam dünyasının ve bütün az gelişmiş ve gelişmekte olan bizim gibi ülkelerin sosyal ve kültürel yapıları belirtilen sebeplerle, her türlü hastalığa müsaittir.

              Böyle bir ortamda İslam dünyasının ve özellikle Müslüman Türk milletinin sahip olduğu “Normatif (Kurallı)” değerler ve özellikle devlet geleneği mirası, büyük bir avantajdır. Ama değerlendirilmemiş böyle bir mirasın ne değeri olur ki?

              Günümüzde yaygın bir moda haline gelmiş “Arabesk ve hafif Türk – batı müziği dedikleri Avrupesk” müzik tipik bir misaldır. Her iki müzik türü, ne Türk sanat ve ne de Türk Halk müziği geleneğinin bir devamıdır. Ve ne de Batı müziği geleneğinin bir uzantısıdır. Hiçbir medeniyet geleneğinin terciye edip seviyesini yükseltmediği, adeta “yaban otlar” gibi “yoz” duyguların eseridir. Temeline “köksüzlük”, “kuralsızlık” vardır.

              Ama batılılaşmayla birlikte gelişen Sanayileşmenin yerinden, yurdundan alışılmış hayat tarzından koparıp savurduğu kitleleri, ifade ettiği için geniş bir alakaya mazhar olmuştur.

              Bu durumlar, Doğu dünyasının, İslam medeniyetimizin, tarihi değerlerimizin batılılaşma karşısında müdafaasını yapmaya özenen eğilimlerin “arabeskleşme” tehlikesine karşı dikkatli olmaları lazımdır. Bu da ancak meseleye hakiki bir kültür ve medeniyet, yani “tarihi gelişme” açısından bakmakla başarılabilir.

              Tarihteki gelişmenin ve gerilemenin genel sebeplerini ilmi bir zihniyetle kavramadıkça, “kökleri mazide olan bir ati” olmak mümkün değildir. Zira o takdirde tarih bizim için “ders alınacak bir laboratuvar” olmaktan çıkar, bugünkü ruhive sosyal bunalımlarının şekillendirdiği modern bir “gülyabani” veya “peri padişahı” haline gelir.

              Onlara karşı veya onların uğrunda girişilecek mücadeleler, toplumda hiçbir düzelme, gelişme eğilimi doğurmadan, hatta tahriplere sebep olarak “tarihi olayların” içinde kaybolup gider. Bu en azından emek israfı olur ki, zamanın saliselerle ölçüldüğü bir çağda az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin buna hiç tahammülleri yoktur.

              O halde bütün mesele, yani “Doğu – Batı” çatışması meselesinde “tarihi gelişimi” kavramaktır. Doğu dünyası nasıl üstünlük kazandı daha sonra nasıl sömürgeleşti? Batı Orta Çağ karanlıklarından nasıl bugünkü üstün durumuna tırmandı? Bunları bilmeden cemiyette gelişmeci bir ruh uyandırmak, kendi değerlerimizi geliştirmek mümkün değildir. Batı ile Doğu arasındaki fark bundan ibaret değildir. Bir de “gelişme farkı” vardır. Bunu görmemezlikten gelerek, kendi değerlerimize sadece “methiyeler dizerek” müsbet bir netice elde etmemiz mümkün olmayacaktır.

              Nitekim Osmanlılar uzun süre bir gelişme farkını görmemişler, hatta kendilerini hep güçlü saymışlardır. Netice de ise Batı bugünkü üstünlüğe varmıştır ve bizde gözümüzü “Mondros mütarekesinde” açtık.

              O halde önemli bir nokta, “aşağılık kompleksine” ve “üstünlük kompleksine kapılmadan, medeniyetlerin yükseliş ve çöküş dinamiklerine nüfuz etmek, yani “tarihin gelişme” kanunlarını hizmetimize almak zorundayız! Aslında İbn Haldun asırlarca evvel bu metodu bize vermişti.

              İlk insanlar da tahtanın su üzerinde yüzdüğünü, taşın battığını görüyorlardı. Bu ampirik (tecrübi bilgiden yararlanarak kayıklar, sallar ve ufak çapta gemiler yapmışlardır. Ama bu durum “Arşimet kanunu” ile “ilmi bilgi” haline gelip Batı’nın gelişme çağlarında hayata uygulanınca, dev translaktikler, denizaltılar yapılmıştır. Çaydanlıkta kaynayan suyun buharının kapağının kaldırdığını bilmeyen yoktur. Fakat bu ampirik bilgi ilmi haline gelerek hayata uygulandıktan sonradır ki, tren ve buharlı gemi, tarihi akışı derinden derine etkileyen bir vasıta olarak ortaya çıkmıştır.

              Bu buluşların sömürgeciliğin gelişmesinde, Batı’nın yükselişinde büyük hatta tayin edici rolü olmuştur. Üzerimize buhar gibi, elektrik gibi, nükleer enerji gibi tabiat kuvvetleriyle beraber yürüyen bir medeniyet tabii ki üstün gelecektir!

              Bu gibi tayin edici faktörleri görmeyerek sadece neticelerle uğraşmak, bizim Batıcılığımız da Doğuculuğumuzun da ortak hatası olmuştur.

              Trene kimse karşı çıkmamıştır. Ama onu doğuran ilmi zihniyete sahip olunması çok zor olmuştur. Batının hayat tarzını, tüketim kalıplarını, zevk ve eğlence şekillerini, modasını benimsemek veya benimsememekten ibaret bir tartışma, Müslüman Türk toplumu için asla sağlam bir yol gösterici olmaz!

              İslam milletlerinin medeniyet hamlesi Allah’ın yarattığı Tabiat kanunlarına iyice nüfuz ederek, bize vermek istediği ilahi mesajların ne anlama geldiğini çözmek için ilmi zihniyete sahip olmak ve tarihin değişim kanunlarını iyi bilmekle olacaktır. Zaten yükselişlerin de çöküşlerinde temelinde bu mesele bulunuyor.

              İslamin yükselişinde aynı zihniyeti görürüz. Gerileme devrinde ise bu ilmi zihniyetin kaybolduğunu müşahede etmekteyiz.

              Nitekim gelişme ve gerileme devri aydınlarımızın meselelere bakış açıları ve zihniyetleri arasında yapılacak bir mukayese bu tesbiti doğrulayacaktır.

              Fakat zihniyet dediğimiz şey tarihi şartlardan kopuk bir “sihirli formül” değildir. Tarihi şartlar ve zihniyet karşılıklı etkileşme halindedir. Tarihi tekamül, insan cemiyetlerinin küçük ve basit (sade) toplum yapılarından büyük ve karmaşık toplum yapılarına doğru gelişmesi yönündedir.

              Bir klan toplumuna ilmi zihniyeti yerleştirecek hiçbir “sihirli formül” yoktur. Çünkü, insan ufku ve olaylara nüfusu yani zihniyet sosyal gelişmeyle doğru orantılıdır. Zihniyet ve sosyal yapılar birbirlerini aynı yönde gelişme ve gerileme “istikametinde” etkiliyorlar. O halde çağımızdaki çok ağır ve karma karışık sorunlarda bize ışık tutup yön vermek üzere aklımıza şu soru gelebilir:

              “Tarihte hangi olaylar, hangi zihniyet ve tutumlar bu karşılıklı etkiyi gelişme veya gerileme yönünde etkilemiştir?” Zannederim bu konuda bir kanaate varmadan hiçbir mesele de “pusulasız gemi” olmaktan kurtulmak mümkün değildir. Kaldı ki, H. Suphi Tanpınar’ın deyimiyle “işimizdeki ikiliği” verimli bir şekilde çözmek için ve hele İslam milletlerinin yaşadıkları tehlikeli bunalımlarla müsbet bir yaklaşım yapabilmek için mutlaka “pusula”ya ihtiyaç vardır.

              Öyle bir pusula ki, bize kendi değerlerimizde birlikte gelişme, kalkınma, yeniden yüksek ve medeni bir hayata, kendi özlemlerimize kavuşmak için tarihin gelişme yönünü gösterecek olan bir pusula:

              Şu halde, Doğu – Batı meselesinin tartışılmasında, birtakım saplantılara ve körlüklere sürüklenmemek için bir takım “sloganların” arkasına sığınmak değil, meseleye “gelişme” açısından yaklaşmak gerekiyor. Gerisi, “bir kuru iddia”dan ibaret kalmaya ve tarih içinde “fonksiyonsuz”luğa mahkumdur.

 

Dr. Mahmut RİŞVANOĞLU

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Köşe Yazarları


ATİLLA İLHAN
Salı, 31 Mayıs 2022
...
TÜRK BAYRAMI: NEVRUZ
Salı, 29 Mart 2022
...

An itibariyle ziyaretci sayısı:

39 ziyaretçi ve 0 üye çevrimiçi