17 Kasım 2026
Dr.Mahmut Rişvanoğlu
- Yayınlanma: Cumartesi, 06 Aralık 2014 20:06
- Kategori: Dr.Mahmut Rişvanoğlu
- Gösterim: 4631
Kafamı kemiren soru, nasıl insanlarız “biz?” ya da, “biz” diye bir şey var mı? Sosyal psikologlar “var” diyorlar. “Biz” bir toplumun belirli bir zaman diliminde güncel olan “sosyal karakterini” en iyi tarif eden tanımlamadır.
“Sosyal karakter” ise, “aynı kültüre mensup bireylerin çoğunluğunun paylaştığı kişilik yapılanmasının özü. “Halkların çevrelerinde gelişen olaylara VERDİKLERİ tepkilerle belirleniyor.
Türk sosyal karakteri, açlığı, işsizliği, savaş tehlikesini, yakılan bayrağı, katledilen asker ve polislerini bir tarafa bırakıp, ilgi göstermezken, televizyonlarda, magazin gazetelerinde nasıl bir hayat yaşadığı konusu daha çok ilgi çekmektedir.
Bu noktada devreye kapitalist ekonominin ve kültürünün üç temel unsuru devreye girmektedir: Muhasebeleştirme, soyutlama ve pazar.
Kapitalizm öncesinde bir zenaatkâr, üretimini küçük ve tanıdık bir müşteri grubu için gerçekleştirirdi. Ürünü için talep ettiği fiyat, sosyal konumunu sürdürmesine elverecek kadar kar içerirdi. Maliyetlerin ne olduğunu aşağı yukarı bilirdi. Kalfa ve çırak istihdam ediyor dahi olsa tantanalı muhasebe sistemlerine ihtiyacı yoktu. Aynı durum çiftçiler için de geçerliydi. Oysa, çağdaş kapitalizmde şirket demek, bilanço demektir. Bilanço, yani, bir kalem darbesiyle oynayan kar, zarar rakamları. Somuttan soyuta geçiş… Günümüzde iş adamları, şirket yöneticileri ömürlerinde bir arada göremedikleri milyonlarla oynarlarken, çalışanlar soyut olduğu kadar da devasa bir makinenin parçalarından öte varlıklar değillerdir. Emekçilerin “birisi” olmaktan çıkıp, “bir şey” olmaya, “insan” olmaktan çıkıp, “rakam”larla ifade edilen bir maddi değer haline getirilmiştir.
Bir ikinci oluşum, uzmanlaşma ve işbölümü. Üretim süreci karmaşıklaştıkça, emekçi nihai ürünün sadece bir kısmı, cüzi bir kısmı ile ilgili. Bütünü görmüyon. Bütünü gören tek adam yönetici, o da ürünün kendisiyle değil, üretim rakamlarıyla ilgili. Muhasebeleştirme ve oğlunun başlıca eylemi haline geldiği durumlarda muhasebeleştirme ve soyutlama hayatın diğer alanlarına da sıçrıyor. Fert, kendi dışındaki şeylerle, insanlarla ve hatta kendisiyle ilişkisinde muhasebe ilkelerini kullanır, somut olayları soyutlaştırır oluyor.
Bir nesneye, bir insana ya da hayvana iki türlü yaklaşmak kabil: Somut yaklaşım, yaklaşılanın bütün niteliklerini ayırt etmek, eşsiz ve biricik olduğunu görmek, içselleştirmek demek. Soyut yaklaşım, farklılıkları değil benzerlikleri öne çıkaran yaklaşım. Böylece, örneğin bir masaya bakarken, o masayı oluşturan tahtanın cinsi, cilasının kalitesi, işçiliğinin niteliği gözden kaybolur. Vasfı ne olursa olsun, üzerinde yemek yenecek dört ayaklı bir nesne olarak ortaya çıkıyor. Ayağımızı yerden kessin yeter diye bindiğimiz otomobil, başımızı sokalım diye kiraladığımız kaçak yapı, ülkemizde yakından bildiğimiz bir ruh hali, değil mi?
“Kaç paralık adamız?”
Bu ruh hali, giderek başka insanları ve bireyin kendisini algılama biçimini de belirler oluyor. Kişilere özgü somut özellikler, somut gerçeklikler göz ardı ediliyor. Nasıl ki, “altmış bin liralık” bir otomobilden, “beşyüz bin liralık ev”den bahsederken, otomobilin ve evin somut niteliklerinden değil, muhasebe defterleri üzerindeki soyutlamalarından bahsediyoruz; “kaç paralık adamsın ki?” diye sorduğumuz zamanda da öyle. “Kaç paralık adamsın?” sorusunun hem başkalarına, hem de kendimize yöneltiyoruz, “Kaç paralık adamım ki?” zaman içinde insanların bir baba, bir dost, bir bilge olarak somut nitelikleri, soyut yani pazar değerlerinin yanında tali kalıyor. Bir çiçek, bir gül bile, gül olmaktan çıkıyor, şu şu fiyatlar arasında satın alınabilir, hediyelik eşya hüviyetine bürünüyor. Sevdiğinize bahçeden koparttığımız gülleri götüremez oluyorsunuz; dünyanın en güzel çiçeği de olsa, değeri pazarda belirlenmemişse kıymet-i harbiyesi oluyor. Geldiğimiz bu noktada sadece şeylerin değil, kendimizin de dahil olduğu insan larla olan ilişkimizi vahşi kapitalizmin vahşi pazarındaki fiyatlar belirliyor.
Muhasebeleştirme -maddeleştirme- o noktada ki, sel baskını, deprem gibi felaketlerde soyut rakamlarla ifade ediliyor, insanların acılarıyla değil.
Gazetelerdeki ölüm ilanlarına baktığımız zaman pek çoğu vefat edenleri şirketleriyle ilişkilendirip anlatılıyor. Nerede tam sayfa bir ölüm ilanı görseniz, arkasında büyük bir şirket olduğunu bilirsiniz. Ölen Allah’ın kulu Ahmet ya da Ali değil, feşmekan şirketin sahibi veya üst yöneticisidir.
“Biz kavramı” yoktur artık!
Vahşi kapitalizmin vahşi piyasasında ve ürettiği maddi kültürde bütün milli ve manevi değerler “metalleştiği, paraya tahvil” edildiği için “biz” kavramı yok olmuş, “komşum aç ise açtır” bana ne? diyerek artık Allah’ın yarattığı “eşref-i mahlukat” değilizi. En ufak bir sorumluluğumuz yok. Bu dünya bizden sorulmuyor. Canlı, cansız yaratıklara borcu olduğumuz duygusunu yitirdik. Otuz milyon insanımız yoksulluk sınırının altındaymış, milyonlarca gencimiz işsizmiş, şerefimiz ve bağımsızlığımız sembolü olan bayrağımız teröristler tarafından yırtılıp, yerlere atılıyor ve yakılıyormuş, vatan evlatlar kızıl faşisti PKK tarafından katlediliyormuş bana ne!
“Mevzu bahis paraysa gerisi tefaruattır” diyor vahşi kapitalizm.
Bilim, üretim, politika… Bu faaliyetlerin tümü insani anlam taşıyan temellerinden ve boyutlarından hemen tamamıyla soyutlanmış durumdalar. Rakamlar ve soyutlamalarla yaşıyoruz. Somut hiçbir şey olmadığına göre, sahibi olan hiçbir şey de yok demektir. Her şey mümkün, hiçbir şey mümkün değil. Türk insanı, “güçlü”lerin düzenlediği bu düzende, hayatı tepeden gözlemleyebileceği, müdahale edebileceği konumundan atılmış durumda, savrulup duruyor.
“Yabancılaşma” olayı
Kapitalizmin insan fıtratı üzerindeki etkisinin bir neticesidir.
Yabancılaşma, kişinin kendisini de “yabancı” olarak gördüğü bir ruh halidir. “Benliğinden kopmuş” hali. Kendi hayatına bile hakim olamadığı ruh hali. Hareket eder, sabah kalkar koşa koşa işe gider, akşam olur kaça kaça evine gelir. Birtakım işler görür; ama yaptığı işen bir nevi kölesidir. Mekanikleşmiştir. Kendisinden en az başkalarına olduğu kadar uzaktır. Sandığa gider, oy verir, miting meydanlarında tezahürat yapar, evet; ama bütün bu faaliyetleri kendi dışında, kendisiyle doğrudan bağlantılı olmayan etkinlikler olarak yapar. Örneğin, yeşil kart peşinde koşarken ya da çifte vatandaş olup Amerikan bayrağının altında yemin ederken, bir yandan da Amerikan’ın katlettiği mazlumlar için ağlar. Ya da, bir yandan siyasilere söverken, öte yandan tescilli parti liderleri ile fotoğraf çektirebilmek için türlü hokkabazlıklar yapmaktan da geri durmaz.
Edilgenlik hemen her zaman yabancılaşmanın yeni bir belirtisi olarak karşımıza çıkar. Bir siyasi partiye, lidere tapınma ölçüsünde bağlılık gibi görünenin altında yatan aslında kendinden vazgeçmişliktir. Savrulmaya razı olmaktır, yani özgüvenin geri gelmeyecek şekilde kaybı.
Avrupa birliğine gözü kapalı girmek – siyasi vasiyeti altına girmek – istediklerimizin Kopenhag Kriterleri ile eli kolu bağlı askerimizin ve polisimizin, futbol takımına verdiği önem kadar devletine, milletine önem vermeyen gençlerimizin edilgenliğine gördükçe Allah’ın emanetine layık olmadığımız duygusuna kapılmamak elde değil.







